Ketika tomato Rajesh Kumar meninggalkan pintu ladangnya di Dhanu, di pinggir Mumbai, dia tidak pernah menyangka apa yang bakal berlaku: pembeli enggan membayar jumlah penuh, kononnya tomato itu tidak menepati kualiti yang dipersetujui. Rajesh Kumar, seperti berjuta-juta pekebun kecil di seluruh dunia, bukan sahaja kehilangan sebahagian punca rezekinya, malah kepercayaannya terhadap sistem yang sepatutnya menghubungkannya dengan pasaran.
Kejadian seperti ini bukan terpencil. Bank Dunia menganggarkan 30% hingga 40% daripada semua makanan yang dihasilkan hilang atau tidak dimakan, dengan lebih 40% daripada kehilangan ini berlaku di negara membangun pada peringkat lepas tuai dan pemprosesan akibat infrastruktur yang tidak mencukupi, penjejakan yang lemah dan akauntabiliti yang longgar. Sementara itu, kira-kira 733 juta orang berdepan kelaparan (data 2023), bersamaan 1 daripada 11 orang di seluruh dunia dan 1 daripada 5 di Afrika. Puncanya bukan kekurangan, tetapi kekaburan proses dagangan tradisional.
Apakah yang menjadikan rantaian bekalan makanan tradisional begitu rapuh?
Rantaian bekalan makanan tradisional berfungsi seperti permainan 'telefon rosak' yang dimainkan merentas benua. Sebiji mangga melalui 7 hingga 12 orang tengah dari dusun di India ke pasar raya di London, setiap seorang menambah margin sementara dokumentasinya semakin jauh daripada realiti. Pengedar lazimnya menambah margin 10–30% untuk menampung kos penyimpanan dan pengangkutan, manakala peruncit menambah 20–50% lagi sebelum produk sampai ke rak. Log suhu dipalsukan. Sijil asal digandakan. Pensijilan kualiti menjadi sekadar cop tanpa makna di atas kertas yang semakin lusuh.
Kosnya bukan sekadar kewangan. Apabila salad romaine yang tercemar dengan E. coli menyebabkan sekurang-kurangnya 80 orang jatuh sakit dan satu kematian di 15 negeri, penyiasat tidak dapat mengesan punca pencemaran kerana salad itu sudah tiada di rak pasaran. Ketika itu, petani di beberapa negeri mungkin sudah membuang seluruh hasil tuaian mereka. Kerugian ekonomi akibat wabak itu bagi industri sayur berdaun dianggarkan mencecah berjuta-juta.
Bolehkah teknologi benar-benar menyampaikan "Kebenaran yang Tidak Boleh Diubah"?
Blockchain menawarkan sesuatu yang revolusioner: satu rekod kalis usik yang mengikuti makanan dari tanah hingga ke jualan. Apabila dilaksanakan oleh syarikat seperti IBM Food Trust dengan kerjasama Walmart, teknologi ini memendekkan masa jejak balik daripada tujuh hari kepada hanya 2.2 saat. Semasa ujian, Walmart menjejaki mangga yang dihiris kembali ke ladang asalnya dalam 2.2 saat, satu proses yang sebelum ini mengambil masa 6 hari, 18 jam dan 26 minit.
Bayangkan bagaimana ini boleh mengubah realiti Kumar. Setiap transaksi, daripada pembelian benih hingga penuaian dan pengangkutan, menjadi blok kekal bercap masa yang dipautkan kepada blok sebelumnya. Kontrak pintar melepaskan bayaran secara automatik apabila GPS mengesahkan penghantaran dan penderia IoT mengesahkan pematuhan suhu. Tiada orang tengah boleh mendakwa tiada kontrak, atau penghantaran tidak pernah berlaku, atau produk tidak sepadan dengan manifes. Tiada siapa boleh mengundurkan tarikh rekod kerosakan.
Namun, transformasi yang lebih mendalam berlaku di peringkat sistem. Blockchain mewujudkan apa yang disebut ahli ekonomi sebagai "ketelusan radikal", iaitu simetri maklumat yang mengimbangi semula kuasa antara pengeluar kecil dengan pembeli besar. Apabila petani kopi Ethiopia menggunakan platform blockchain untuk membuktikan pensijilan organik dan pematuhan perdagangan adil biji kopi mereka terus kepada pemanggang di Seattle, mereka boleh menerima harga 20% lebih tinggi daripada kadar pasaran semasa dengan menghapuskan perantara pengesahan. Moyee Coffee di Ethiopia telah membangunkan identiti digital bagi 350 petani, membolehkan pembeli melihat dengan tepat pendapatan setiap petani.
Di manakah tempat blockchain dalam persamaan perdagangan makanan?
Perdagangan makanan bukan sekadar soal pengeluaran dan jumlah dagangan; ia soal akses, kemampuan dan pengurangan pembaziran. Blockchain menangani ketiga-tiganya serentak.
Akses bertambah baik apabila pekebun kecil memperoleh kemasukan terus ke pasaran. Di Kenya, Twiga Foods menggunakan platform teknologi untuk menghubungkan lebih 17,000 petani dengan peniaga dan pasaran, membayar petani lebih tinggi daripada broker dan kumpulan petani, serta menyalurkan bayaran penuh dalam beberapa jam melalui wang mudah alih.
Kemampuan berubah apabila ketidakcekapan rantaian bekalan, yang menambah 15–30% kepada kos makanan melalui margin pelbagai orang tengah, dapat dikurangkan. Kontrak pintar menghapuskan pertikaian invois dan mempercepat kitaran bayaran, memperbaik aliran tunai petani sambil mengurangkan keperluan modal kerja peruncit.
Pengurangan pembaziran menjadi boleh diukur dan dipertanggungjawabkan. Apabila setiap pihak berkepentingan dapat melihat paras inventori dan isyarat permintaan secara masa nyata, pengeluaran berlebihan berkurangan dan pengedaran menjadi berasaskan ramalan, bukan reaktif. Keupayaan mengesan pencemaran dalam 2.2 saat, bukan berminggu-minggu, mencegah pembaziran besar akibat penarikan balik berjaga-jaga yang memusnahkan makanan selamat bersama produk yang tercemar.
Apakah halangan pelaksanaan sebenar bagi blockchain?
Blockchain bukan penyelesaian ajaib. Pelaksanaan yang berjaya memerlukan penembusan telefon pintar, sambungan internet yang boleh diharap dan celik digital, iaitu sumber yang tidak tersebar sama rata di rantau yang paling teruk dilanda kekurangan makanan. Teknologi ini berfungsi dengan cemerlang bagi rantaian kopi premium yang membuktikan asal usul kepada pengguna yang prihatin; ia lebih sukar diperluas bagi petani sara diri yang menjual ubi kayu di pasar tempatan.
Setakat ini, pihak yang meraih manfaat ialah perusahaan besar yang mempunyai sumber untuk membina blockchain persendirian atau konsortium. Walmart mewajibkan pembekal menggunakan platform Food Trust miliknya bagi semua sayur berdaun segar. Carrefour telah melaksanakan kebolehkesanan blockchain bagi pelbagai rangkaian produk, termasuk ayam, tenusu, telur dan hasil segar, dengan rancangan untuk diperluas ke semua anak syarikatnya. Pelaksanaan ini meningkatkan kecekapan tetapi tidak secara automatik mendemokrasikan akses.
Potensi transformasi muncul apabila kerajaan dan NGO menganggap infrastruktur blockchain sebagai barangan awam, dengan menggunakan platform seperti T57 yang boleh diakses pengeluar kecil pada kos yang mampu dibayar.
Siapa yang akan mengawal infrastruktur, dan meraih nilainya?
Kuasa blockchain untuk mengubah perdagangan makanan akhirnya bergantung pada siapa yang mengawal infrastruktur dan siapa yang meraih nilainya. Jika digunakan secara eksploitatif, ia menjadi satu lagi alat bagi syarikat besar untuk memantau pembekal dan memindahkan risiko ke hiliran. Jika digunakan secara inklusif, ia menjadi infrastruktur kepercayaan yang membolehkan pengeluar kecil bersaing atas kualiti, bukan semata-mata harga. Itulah matlamat kami di T57.
Persoalannya bukan sama ada blockchain boleh mengubah perjalanan dari ladang ke meja, kerana projek perintis sudah membuktikannya. Persoalannya ialah sama ada kita akan membina sistem ini untuk menumpukan kuasa atau mengagihkannya, untuk mengoptimumkan margin atau meminimumkan kelaparan.
Tuaian tomato Rajesh Kumar yang seterusnya tiga bulan lagi. Sama ada blockchain membantunya meraih nilai yang adil atau sekadar menjadikan eksploitasi terhadapnya lebih cekap bergantung pada pilihan yang sedang dibuat sekarang di bilik lembaga pengarah, pejabat kerajaan dan bank pembangunan di seluruh dunia.
*Food Waste Statistics and facts (2025), Sci-Tech Today